Uit het modieuze maar inhoudsloze Normen- en Waardendebat blijkt dat een groot deel van de bevolking absoluut de weg kwijt is in hoe men correct met elkaar omgaat. Hoe kan het toch dat in de 21e eeuw zelfs Nederlands minister-presidenten de ene na de andere omgangsregel schaamteloos met voeten treden? Mensen niet uitnodigen om zich te gedragen maar gewoon de deur te wijzen. Natuurlijk normen moet je handhaven. En niet alle niet gewenste gedrag is strafbaar en derhalve zijn de meeste normen nauwelijks handhaafbaar behalve dan door voorbeeldgedrag en inclusief leiderschap. En daar valt helaas (altijd) veel op af te dingen, omdat voor iedereen de lat ergens anders ligt. En het help om dat te respecteren en te doorgronden waar die lat ligt en waarom.

Niemand lijkt te weten wat dé normen en waarden zijn. Een meerderheid van de Nederlanders beschouwt onbeschoft gedrag als dé uitleg voor gebrek aan waarden en normen. Men staart zich blind op simpele voorbeelden als de troep op straat, geluidsoverlast en onbeleefdheid. Het niet groeten van elkaar, niet luisteren, misbruik maken van een positie, schreeuwen, liegen, anderen lasting vallen met als dieptepunt hulpverleners hinderen in hun werk. Natuurlijk heeft derhalve het normen en waarden een prominente plek in de champagne van de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. Afgelopen vrijdag publiceerde Ipsos een rapport waarin Nederland zijn zorgen uit over de Normen en waarden. De zorgen leven bij 86 procent van de Nederlanders in meer of mindere mate. En dat wordt dan door iedereen weer als waarheid omarmt wat de onzekerheid en ontevredenheid weer voedt. Het creëert een schisma wat er slechts voor een klein deel is. We laten ons gijzelen door een klein percentage die zich misdraagt. En presenteren het maar al te graag en te vaak alsof de meerderheid hier last van heeft en zelfs aan meedoet.

De meeste ondervraagden vinden dat we slechter met elkaar omgaan dan vijf jaar geleden en slechts een op de tien (9 procent) verwacht dat het in de toekomst beter zal gaan. Een nogal gratuite mening en ook vraagstelling. Zolang de mensheid er is maken we ons zorgen over de naleving van waarden en normen. Vooral van andere groepen zoals jongeren.

De vraagstelling is inhoudsloos. Als andere onderzoeken meten hoe het is gesteld met de vrijheid van meningsuiting, vrijheid, tolerantie, rechtvaardigheid en bijvoorbeeld naastenliefde staat Nederland steevast hoog in de lijstjes. We hebben het dus (redelijk) goed voor elkaar hebben. De vraagstelling is derhalve bijna of helemaal tendentieus. Als we het analyseren doen we het echt heel goed. Moeten we dan tevreden zijn? Nee. Normen en de onderliggende waarden zijn er niet voor niets. En moeten steeds getoetst, bediscussieerd en nageleefd worden. Anders hadden we ze niet nodig en deed de mens alleen maar goed, in de ogen van alle anderen.

Waarden worden door iedereen anders verwoord en beleefd. Bovendien heeft iedereen wellicht een eigen prioriteitenlijstje. De een vindt naastenliefde belangrijker dan vrijheid en weer anderen vijheid van meningsuiting belangrijker dan de vrijheid van anderen. Het gaat derhalve vaak om de volgorde waarin we de belangrijkste waarden willen zien.

De samenleving is per definitie pluriform en dus zal de waarden (deels) anders invullen. En Darwin heeft al aangetoond waarom dat noodzakelijk is. Dat zullen we dus moeten omarmen. In een samenleving moeten we de overeenkomsten opzoeken en niet de verschillen (uit)vergroten.

Het is ‘ons’ tegen ‘hen’, geheel in de geest van de nationaal-populistische mode die over Europa waait. Maar de kern ligt dieper. Normen zijn alle wetten, de beroepscodes, de morele normen en de sociale normen vervat in etiquetteboekjes. Waarden zijn inderdaad moeilijker te duiden. Velen wijzen op egocentrisme en gebrek aan respect. Maar dat is het niet alleen. Het gaat om begrippen als rechtvaardigheid, dienstbaarheid, vertrouwen, moed, gematigdheid, geduld, ontvankelijkheid, eerlijkheid en liefde._ Maar ook de waarden die verankerd liggen in de Grondwet, zoals privacy, gelijkwaardigheid, vrijheid, verdraagzaamheid en verantwoordelijkheid zijn er onderdeel van. Waarden waar ook de overheid nogal makkelijk overheen stapt.

Sommige politici zoals Buma pleiten daarom voor een sociale dienstplicht. Ook al gratuit. Wat wil je er mee bewerkstelligen? Het probleem is dat in de discussie en campagne het weinig concreet wordt. Behalve dan wellicht dat we hulpverleners moeten beschermen, inkomensverschillen niet groter mogen worden, en we mensen in nood (vluchtelingen) uit naastenliefde moeten helpen.

Nederland is inmiddels als een Tefalpan waar geen enkele regel aan blijft plakken. Er is bijna sprake van wat de Franse socioloog Emile Durkheim omschreef als anomie. Als gevolg van ingrijpende economische veranderingen (zowel groei als krimp) zijn regels en omgangsvormen onduidelijk geworden. De afbraak van sociale normen lijdt tot conflicten, die uiteindelijk kunnen leiden tot oorlogen en het uiteenvallen van de staat. Zo ver is het nog niet, maar wanneer politici en kunstenaars moeten vrezen voor hun leven, is de volgende stap nog maar klein. Het kan echter niet zo zijn dat we eenzijdig normen en waarden opleggen. Uitleggen prima. Maar alleen als we begrip hebben en ons inleven in anderen, kunnen we invulling geven aan onze waarden. En ja de normen die we met zijn allen hebben afgesproken, en zeker die in de wet verankerd liggen, moeten we naleven anders hollen ze uit. Die toets kan en moet achteraf in onze democratische trias politica achteraf. Waarden krijgen steeds een andere betekenis of dynamiek en vragen dus om open gesprekken en geen dogma’s. Vrijheid als de ultieme waarde ondermijnt andere waarden als rechtvaardigheid, naastenliefde en respect. Dat doet geen recht aan verantwoordelijkheid en  respect voor anderen.

 

Dat betekent dat u voor u zelf en met uw omgeving echt regelmatig de belangrijkste waarden moet definieren en herijken. Dat is een eerste oplossing. Alleen door ze af en toe vooral voor uzelf, en bovenal niet alleen voor anderen, tegen het licht te houden en invulling te geven krijgen ze betekenis. Door alleen anderen de maat te nemen maar nooit of zelden uzelf brengt u de samenleving in gevaar. Wakker worden dus.

Tijd om de waarden vrijheid, naastenliefde, rechtvaardigheid, gelijkwaardigheid, dienstbaarheid, verdraagzaamheid, verantwoordelijkheid, vertrouwen, gematigdheid, geduld, ontvankelijkheid, kwetsbaarheid, eerlijkheid en liefde invulling te geven en in te zien hoe ze zich verhouden.  De keuzes die u en anderen maken in de priorisering  laten de echte verschillen tussen mensen en dus ook de politieke partijen. De komende weken zullen we deze waarden op deze blog stuk stuk analyseren en van context voorzien. Het wordt tijd dat we dat allemaal doen, incluis de media en onderzoeksburau’s als Ipsos. Zoiets wezenlijks en belangrijks mag niet eenvoudig in een enkele stelling en zonder nuance worden gepresenteerd.

De tweede oplossing is vreselijk simpel. Van een beetje basiskennis etiquette is namelijk nog nooit iemand slechter geworden. Wel beter. Veel beter zelfs. Het wordt tijd dat we beseffen dat we niet alleen op de wereld zijn. De overheid kan niet met wetten, regels of zelfs maar een tv-show beschaving opleggen. Daarvoor is een breed maatschappelijk debat nodig, dat op een positieve manier een referentie kan zijn. Wat de overheid wel kan doen is het goede voorbeeld geven en de discussie voeden, met een scherp oog voor de pluriforme samenstelling van onze gemeenschap. De rest moet u doen. Vanaf vandaag.